معرفی نهادهای حقوق بشر در ایران/1
کمیسیون حقوق بشر اسلامي
نهاد ملی ایران؟
عباس شکوهمند
تاسیس نهاد ملی حقوق بشر در هر کشور برای توجه دولت ها به موضوع حقوق بشر و ارتقاء آن، موضوعی بود که از اوایل تاسیس سازمان ملل متحد مطرح شد و این بحث در ارکان و نهادهای مختلف ملل متحد هر از گاهی ادامه یافت تا اینکه اولین کارگاه بین المللی درباره نهادهای ملی در سال 1991 در پاریس برگزار شد و در این کارگاه اصولی درباره جایگاه نهادهای ملی تدوین شد که به اصول پاریس مشهور هستند. این اصول ابتدا در کمیسیون حقوق بشر سازمان ملل و سپس در مجمع عمومی در 20دسامبر 1993 با صدور قطعنامه هایی مورد حمایت قرار گرفت.
نهاد ملی توسط حکومت ها پدید می آید اما حکومتی نیست و این تاکید بر استقلال آن است که آن را از نهادهای دولتی تفکیک می کند و به آن ملی اطلاق می شود. این نهاد از حیث مالی نیز نباید وابسته به دولت باشد. از جمله وظایف این نهادها طبق اصول پاریس این است که : قوانین و فعالیت های داخلی را با معیارهای بین المللی حقوق بشر انطباق دهند، تصویب و اجرای معیارهای بین المللی حقوق بشر را مورد تشویق قرار دهند، به آموزش حقوق بشر و برنامه های تحقیقاتی کمک نمایند و آگاهی عمومی درباره حقوق بشر را از طریق اطلاع رسانی و آموزش افزایش دهند و با سازمان ملل، نهادهای منطقه ای و سایر نهادهای ملی در کشورها همکاری نمایند.
در اسفند 1373 شرح وظایف اولیه کمیسیون حقوق بشر اسلامی ایران معرفی گردید و از دی‌ماه 1374 فعالیت جدی و همه جانبه اين نهاد، آغاز شده و به موازات تحولات سیاسی - اجتماعی کشور، اين نهاد نيز دچار تحول شد.
این نهاد ایرانی، امروزه از جمله نهادهای مستقل ملی حقوق بشر در جهان تلقی می شود. کميسيون حقوق بشر اسلامي، ضمن تعامل با نهادهای رسمی و حکومتی ایرانی برای پیشبرد حقوق بشر، با سازمانهای حقوقی بین المللی فعال در زمینه حقوق بشر نیز همکاری و تعامل دارد.
اهداف:
برابر ماده 5 اساسنامه اين کمیسیون، این نهاد برای تحقق موارد زیر اقدام می نماید:
1- تبیین، آموزش و گسترش حقوق بشر
2- نظارت بر چگونگی برخورداری و رعایت حقوق بشر به وسیله شخصیت های حقیقی و حقوقی
3- طرح و ارائه راه حل مناسب جهت اقدام و موضعگیری در قبال موارد نقض حقوق بشر به ویژه نسبت به مسلمانان در همه کشورها
4- رسیدگی و پیگیری موارد نقض حقوق بشر که از طرق مختلف به این کمیسیون می رسد
5- همکاری با سازمانهای ملی و بین المللی حقوق بشر به ویژه رسیدگی و پیگیری مسائل مربوط به جمهوری اسلامی ایران
6- بررسی وضعیت جمهوری اسلامی ایران نسبت به میثاق ها و کنوانسیون های بین المللی در زمینه حقوق بشر
ساختار:
کميسيون از حيث ساختاري، داراي شورای عالی مرکب از 23 نفر می باشد (7 نفر موسس، 5 نفر از حقوقدانان برجسته کشور، 2 نفر نمایندگان NGOهای ایران، 2 نفر قاضی صاحبنظر در حقوق اسلامی و بین المللی، 2 نفر از شخصیت های قوه مجریه، 4 نفر از نمایندگان مجلس شورای اسلامی و رئیس قوه قضائیه یا نماینده وی). اين کميسيون داراي کمیته های چهارگانه علمی، زنان و کودکان، نظارت و پیگیری داخلی بر رعایت حقوق بشر، نظارت و پیگیری خارجی بر رعايت حقوق بشر است.
حیطه های فعالیت عملی:
1ـ نظارت بر رعایت حقوق بشر
فعالیتهای مربوط به نظارت بر چگونگی برخورداری و رعایت حقوق بشر در دو بخش داخلی و خارجی انجام می‌شود.
الف) بخش داخلی:
در این بخش، کارشناسان مربوطه به طور روزانه تمام وقایع حقوق بشری کشور را ثبت و ضبط کرده، چنانچه به صورت موردی نیاز به پیگیری باشد به بخش «رسیدگی و پیگیری گزارشات مربوط به حقوق بشر» ارجاع می‌دهند. در پایان هر ماه گزارشات ماهانه نحوه رعایت حقوق بشر در کشور در عرصه‌های مختلف (16 محور دارای اولویت) تهیه و سپس مورد تحلیل و پردازش و در پیگیری‌های کلان مربوط به بهبود وضعیت داخلی مورد بهره برداری قرار می‌گیرد. تاکنون گزارشات مزبور به دلایل متعدد، خارج از کمیسیون انتشار نیافته است.
ب) بخش خارجی:
در این بخش نیز همانند بخش داخلی کارشناسان مربوطه به طور روزانه تمام وقایع مهم حقوق بشری دنیا را در چارچوب تقسیم بندی در 5 منطقه (اروپا و آمریکا، آفریقا، آمریکای لاتین، کشورهای عربی اسلامی، آسیا) ثبت و ضبط می‌کنند. در پایان هر ماه گزارشات ماهانه نحوه رعایت حقوق بشر تهیه و مورد تحلیل و پردازش قرار می‌دهند و این گزارشات برای عموم محققین و مراکز تخصصی قابل دریافت می باشد .
2ـ رسیدگی و پیگیری گزارشات نقض حقوق بشر
یکی دیگر از حیطه‌های فعالیت کمیسیون، رسیدگی به شکایات مربوط به نقض حقوق بشر است که این مهم نیز با تشکیل پرونده مشخص در دو بخش داخلی و خارجی انجام می‌شود.
الف) بخش داخلی:
در این بخش که کارشناسان حقوقی انجام وظیفه می‌کنند، روزانه موارد مربوط به شکایات نقض حقوق بشر در کشور که از راههای مختلف از جمله مراجعه مدعیان نقض حقوق بشر، ارسال نامه یا از طریق سایت کمیسیون، ارجاع از اداره نظارتهای داخلی کمیسیون، اطلاع از سوی مدافعین داوطلب حقوق بشر و... واصل گردیده، مورد پیگیری فنی حقوقی قرار می‌گیرد. نتیجه اقدامات به صورت فصلی با تحلیل و پردازش از سوی امور حقوقی منتشر می‌شود که به تفکیک در این گزارشات آمارهای مربوط به استانهای مختلف، نوع مورد ادعا، سازمانهای مرتبط با ادعای مطرح شده، جنسیت فرد و... مشخص می‌شود. همچنین در این بخش به صورت روزانه بعضاً مشاوره‌های حقوقی لازم برای مراجعین انجام می‌گیرد و در برخی موارد که نیاز به ارسال نماینده‌ای جهت بازدید یا ملاقات حضوری باشد، این امر توسط نمایندگان حقوقی خود اداره یا بخش نظارتهای داخلی پس از ارجاع صورت می‌گیرد. حضور در جلسات رسیدگی به پرونده‌های مطرح در دادگستری در صورت نیاز به عنوان ناظر، بازدید از زندانها و ملاقات با زندانیان و... از جمله اقدامات دیگر این حوزه است.
ب) بخش خارجی:
در این بخش نیز به گزارشات و اعتراضات مربوط به نقض حقوق بشر از سوی افراد خارجی از کشور در مورد مصادیق رعایت حقوق بشر داخل کشور رسیدگی می‌شود و در هر مورد پاسخ مناسب به صورت کتبی ارسال می‌شود. گزارش‌های مربوط به آمار نامه‌های واصله با مشخصات لازم در پایان هر فصل منتشر می‌شود. شایان ذکر است گزارشات خارجی مربوط به رعایت یا عدم رعایت حقوق بشر در کشورهای مختلف جهان در بخش نظارتهای خارجی کمیسیون ثبت و ضبط و مورد پیگیری قرار می‌گیرد.
3ـ آموزش حقوق بشر
برنامه‌های آموزشی کمیسیون در چهار حوزه صورت می‌گیرد:
الف ـ آموزش حقوق بشر برای عامه مردم
ب ـ آموزش حقوق بشر برای مدافعین حقوق بشر (داوطلبان)
همچنین آموزشهایی به صورت کتبی در قالب بولتن "پیک خبری" نیز که حاوی مطالب آموزشی، خبری و اطلاع رسانی است برای اعضاء شبکه انجام می‌شود.
ج ـ آموزش حقوق بشر برای گروههای خاص جامعه که بیشترین تاثیرگذاری را بر حقوق بشر کشور دارند از جمله دوره‌های برگزار شده مربوط به این بند آموزش برای روحانیون، قضات، کارشناسان حقوقی استانداریها، تشکلهای کارگری سراسر کشور، کارمندان خبرگزاری و... است.
د ـ آموزش و تربیت مدرسین حقوق بشر
پس از برگزاری آزمون و جذب تعدادی از افراد در مقاطع تحصیلی کارشناسی ارشد و دکترا دوره‌هایی جهت تربیت و آموزش این گروه به عنوان مدرسین حقوق بشر برگزار گردیده است.
4ـ تحقیق و پژوهش
یکی دیگر از اقدامات کمیسیون تحقیق و پژوهش در موضوعات مختلف حقوق بشری است. در آغاز هر سال اولویتهای پژوهشی سال با توجه به نیاز جامعه و راهنمایی و توصیه‌های کارشناسی اساتید و صاحبنظران تدوین می‌شود و در اختیار پژوهشگران کمیسیون قرار می‌گیرد. در کنار این بخش واحد ترجمه نیز همکاری می‌کند.
این کمیته درخصوص پیش نویس طرحها و لوایحی که از سوی دولت، مجلس یا نهادهای دیگر مثل مجمع تشخیص مصلحت، شورای امنیت ملی و... ارجاع شده اظهار نظر می‌کند و ماحصل آن در اختیار نهادهای مربوطه قرار می‌گیرد.
5 ـ تعامل با سازمانهای بین‌المللی حقوق بشر
در این بخش کمیسیون در 4 حوزه تعامل با نهادهای غیر دولتی خارج از کشور (NGO's) ، نهادهای ملی حقوق بشر، ارگان‌های وابسته به سازمان ملل و نهادهای حکومتی که فعالیتهای حقوق بشری دارند فعالیت می‌کند و در این راستا شرکت در اجلاسهای مختلف بین‌المللی، دوره‌های آموزشی حقوق بشر در خارج کشور، دیدار و بازدید جهت آشنایی با کم و کیف فعالیت دیگر نهادهای ملی حقوق بشری و... از جمله فعالیتهای کمیسیون در این راستا است. همچنین برگزاری اجلاسهای مشترک با برخی از نهادهای بین‌المللی در ایران و کشور مربوطه از جمله اقدامات دیگر همکاری‌های متقابل بین‌المللی است. امروزه همکارهای بین‌المللی کمیسیون با بیش از یکصد سازمان حقوق بشری جریان دارد.
6 ـ کتابخانه و مرکز اسناد
این بخش حاوی تعداد زیادی کتب، گزارشات و اسناد مختلف مربوط به موضوع حقوق بشر است و هم اکنون با بیش از 4000 جلد کتاب با زبانهای مختلف جزو غنی‌ترین کتابخانه‌ها و مراکز اسناد تخصصی مربوط به حقوق بشر در کشور است که مورد استفاده دانشجویان، پژوهشگران و علاقمندان به موضوع حقوق بشر است.
7ـ برگزاری اجلاسها و سمینارهای تخصصی
8ـ نظارت بر نحوه اجرای تعهدات ایران در صحنه بین‌المللی و مشارکت در تدوین گزارشات ملی مربوطه.
منبع: هفته نامه آسمان/ شماره 97/ 26 آذر 90 / ص50